Cash Pooling: Grup İçi Nakit Yönetiminin Hukuki Çerçevesi

Cash pooling, bir şirketler topluluğuna dahil şirketlerin banka hesaplarındaki nakit fazlalarının ve açıklarının merkezi bir hesapta toplanarak yönetilmesini ifade eder. Bu sistem, grup içinde likiditenin daha verimli kullanılmasını ve dış finansman ihtiyacının azaltılmasını amaçlar. Türkiye'deki bir grup şirketinin uluslararası bir cash pooling sistemine katılması ise, ekonomik açıdan bir hazine yönetimi aracı olmasının ötesinde, Türk Ticaret Kanunu'nun sermayenin korunmasına ilişkin hükümleri, şirketler topluluğu kuralları, vergi mevzuatı ve kambiyo düzenlemeleri bakımından ayrıca değerlendirilmesi gereken bir dizi hukuki sonuç doğurur.

İçindekiler

• Cash pooling nedir ve hangi türleri vardır?
• Cash pooling sistemine katılımın hukuki niteliği nedir?
• Pay sahiplerine borç verme yasağı nasıl uygulanır?
• Hâkim şirketin sorumluluğu ve denkleştirme yükümlülüğü nedir?
• Yönetim kurulu üyeleri ve müdürler hangi sorumlulukla karşı karşıyadır?
• Örtülü sermaye ve transfer fiyatlandırması kuralları nasıl uygulanır?
• Faiz ödemelerinde stopaj, KDV ve KKDF gündeme gelir mi?
• Kambiyo mevzuatı bakımından nelere dikkat edilmelidir?
• Grup şirketlerinden birinin mali durumunun bozulması hâlinde ne olur?
• Cash pooling sözleşmesinde nelere yer verilmelidir?
• Sonuç

Cash pooling nedir ve hangi türleri vardır?

Uygulamada iki temel cash pooling türü bulunur. Fiziki cash pooling olarak adlandırılan yapıda, grup şirketlerinin hesaplarındaki bakiyeler belirli aralıklarla ve çoğu zaman günlük olarak merkezi bir hesaba aktarılır; hesapların her gün sıfırlandığı bu yönteme zero balancing denir. Nakit fazlası olan şirket bu yolla merkezi hesaba fon aktarırken, nakit açığı olan şirketin hesabı merkezi hesaptan beslenir.

Nominal veya sanal cash pooling olarak adlandırılan yapıda ise hesaplar arasında fiilî bir fon aktarımı yapılmaz; banka, faiz hesaplamasında grup şirketlerinin bakiyelerini birlikte dikkate alır. Ne var ki bu yapıda da bankanın hesaplar arasında mahsup yetkisi veya grup şirketlerinden karşılıklı teminat talep etmesi söz konusu olabileceğinden, sanal yapının hukuki risklerden tamamen arınmış olduğu kabul edilmemelidir.

Cash pooling sistemine katılımın hukuki niteliği nedir?

Fiziki cash pooling sisteminde merkezi hesaba yapılan her aktarım, kural olarak aktaran şirketin merkezi hesabı tutan şirkete verdiği bir ödünç niteliğindedir; merkezi hesaptan yapılan aktarımlar ise aynı şekilde merkezi şirketin ilgili grup şirketine verdiği ödünç olarak değerlendirilir. Bu nedenle sistem, Türk Borçlar Kanunu m. 386 ve devamında düzenlenen tüketim ödüncü sözleşmesine ilişkin kurallar çerçevesinde, sürekli değişen karşılıklı alacak ve borç ilişkilerinden oluşur.

Türkiye'deki bir şirket bakımından belirleyici olan, merkezi hesaba aktardığı tutarlar karşılığında hangi kişiden, hangi koşullarla ve hangi güvencelerle alacaklı olduğudur. Uygulamada görülmektedir ki uluslararası grupların standart cash pooling sözleşmeleri, Türk şirketinin alacağının geri ödenmesine ilişkin güvencelere yeterince yer vermemekte ve Türk hukukunun özel sınırlamalarını dikkate almamaktadır.

Pay sahiplerine borç verme yasağı nasıl uygulanır?

Türk Ticaret Kanunu m. 358 uyarınca pay sahipleri, sermaye taahhüdünden doğan vadesi gelmiş borçlarını ifa etmedikçe ve şirketin serbest yedek akçelerle birlikte kârı geçmiş yıl zararlarını karşılayacak düzeyde olmadıkça şirkete borçlanamaz. Bu hüküm, m. 644 yollamasıyla limited şirketlere de uygulanır. Kanun, bu yasağa aykırı olarak pay sahiplerine borç verenler için m. 562/5 uyarınca üç yüz günden az olmamak üzere adli para cezası öngörmektedir.

Merkezi hesabın Türk şirketinin doğrudan pay sahibi olan ana şirket tarafından tutulduğu yapılarda, Türk şirketinden merkezi hesaba yapılan her aktarım bu yasak kapsamında değerlendirilmelidir. Merkezi hesabın doğrudan pay sahibi olmayan bir grup şirketi tarafından tutulması hâlinde kanun lafzı doğrudan uygulanmaz. Bu, m. 358'in ve buna bağlı ceza hükmünün kardeş şirketlere kıyas yoluyla uygulanacağı anlamına gelmez; ancak fonların fiilen pay sahibine aktarılmasına hizmet eden yapılarda işlemin gerçek niteliğinin ve fonlardan nihai olarak kimin yararlandığının belirlenmesi ve bu tür aktarımların ayrıca m. 202 çerçevesinde değerlendirilmesi gerekir. Bu nedenle Türk şirketinin sisteme katılmasından önce, pay sahibinin sermaye taahhüdünden doğan vadesi gelmiş borçlarını yerine getirip getirmediği ve şirketin serbest yedek akçeleriyle birlikte kârının geçmiş yıl zararlarını karşılayacak düzeyde olup olmadığı kontrol edilmelidir.

Hâkim şirketin sorumluluğu ve denkleştirme yükümlülüğü nedir?

Türk Ticaret Kanunu m. 202 uyarınca hâkim şirket, hâkimiyetini bağlı şirketi kayba uğratacak şekilde kullanamaz; bağlı şirketi özellikle fon devrine, ödemelerde bulunmaya veya kefalet ve garanti vermeye yöneltemez. Ancak bu yasak, kaybın o faaliyet yılı içinde fiilen denkleştirilmesi veya en geç faaliyet yılı sonuna kadar, kaybın nasıl ve ne zaman denkleştirileceği belirtilmek suretiyle bağlı şirkete denk değerde bir istem hakkı tanınması hâlinde uygulanmaz. Denkleştirme yapılmazsa, bağlı şirketin pay sahipleri ve alacaklıları, hâkim şirketten ve hâkim şirketin kayba sebep olan yönetim kurulu üyelerinden şirketin zararının tazminini isteyebilir.

Tamamı hâkim şirkete ait olan bağlı şirketlerde ise Türk Ticaret Kanunu m. 203 uyarınca hâkim şirketin yönetim kurulu, topluluğun belirlenmiş ve somut politikalarının gereği olmak şartıyla bağlı şirkete talimat verebilir. Ne var ki m. 204 uyarınca bağlı şirketin ödeme gücünü açıkça aşan, varlığını tehlikeye düşürebilecek veya önemli varlıklarını kaybetmesine yol açabilecek nitelikte talimat verilemez. Cash pooling sistemine katılımın bu sınırlar içinde kalması ve Türk şirketinin alacağının geri ödenebilirliğinin sürekli olarak izlenmesi bu nedenle önem taşır.

Yönetim kurulu üyeleri ve müdürler hangi sorumlulukla karşı karşıyadır?

Türk şirketinin yönetim kurulu üyeleri veya müdürleri, şirketin cash pooling sistemine katılması ve bu sistem içindeki işlemler bakımından özen yükümlülüğüne tabidir. Merkezi hesabı tutan şirketin mali durumunun izlenmemesi, şirketin alacağının teminatsız ve sınırsız biçimde yurt dışına aktarılması veya grup şirketleri lehine kanuni sınırlar gözetilmeden teminat verilmesi, Türk Ticaret Kanunu m. 553 uyarınca kişisel sorumluluk doğurabilir. Kanun, m. 395/3 uyarınca şirketler topluluğuna dahil şirketlerin birbirlerine kefil olabileceğini ve garanti verebileceğini kabul etmekle birlikte, bu imkânı m. 202'deki sınırların saklı tutulması şartına bağlamıştır.

Deneyim göstermektedir ki yerel yöneticiler, grup merkezinden gelen cash pooling talimatlarını çoğu zaman ayrıca değerlendirmeden uygulamaktadır. Oysa Türk hukuku bakımından sorumluluğun kaynağı, yöneticinin kendi şirketinin menfaatini gözetip gözetmediğidir; bu nedenle sisteme katılım kararının ve katılım koşullarının yönetim kurulu veya müdürler kurulu kararıyla belgelenmesi tavsiye edilir.

Örtülü sermaye ve transfer fiyatlandırması kuralları nasıl uygulanır?

Cash pooling kapsamındaki işlemler, vergi mevzuatı bakımından ilişkili kişiler arasındaki ödünç para işlemleri olarak değerlendirilir. Kurumlar Vergisi Kanunu m. 13 uyarınca kurumların ilişkili kişilerle emsallere uygunluk ilkesine aykırı olarak belirledikleri bedel veya fiyat üzerinden yaptıkları işlemler transfer fiyatlandırması yoluyla örtülü kazanç dağıtımı sayılır ve ödünç para alınması ve verilmesi her hâl ve şartta bu kapsamda değerlendirilir. Bu nedenle Türk şirketinin merkezi hesaba aktardığı fonlar için aldığı ve merkezi hesaptan kullandığı fonlar için ödediği faizin emsallere uygun olması ve bunun belgelenmesi gerekir.

Türk şirketinin cash pooling kapsamında grup şirketlerinden kullandığı fonlar bakımından ise Kurumlar Vergisi Kanunu m. 12'deki örtülü sermaye kuralı dikkate alınmalıdır. Buna göre kurumların ortaklarından veya ortaklarla ilişkili kişilerden doğrudan ya da dolaylı olarak temin ederek işletmede kullandıkları borçlar, kanuni istisnalar saklı kalmak üzere topluca değerlendirilir. Bu borçların hesap dönemi içinde herhangi bir tarihte, hesap dönemi başındaki öz sermayenin üç katını aşan kısmı örtülü sermaye sayılır ve bu kısma ilişkin faizler vergi matrahının tespitinde gider olarak dikkate alınmaz. Bununla birlikte Kurumlar Vergisi Kanunu m. 11/1-i kapsamındaki finansman gider kısıtlaması da ayrıca göz önünde bulundurulmalıdır.

Faiz ödemelerinde stopaj, KDV ve KKDF gündeme gelir mi?

Türk şirketinin cash pooling kapsamında yurt dışındaki bir grup şirketine ödediği faizler, Kurumlar Vergisi Kanunu m. 30 uyarınca vergi kesintisine (stopaj) tabi olabilir; uygulanacak oran, Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenmiş olup ilgili çifte vergilendirmeyi önleme anlaşması hükümleri ayrıca dikkate alınmalıdır. Grup içi finansman işlemleri katma değer vergisi bakımından da değerlendirilmelidir. Türk şirketinin grup şirketlerine sağladığı finansman karşılığında elde ettiği faizler kural olarak katma değer vergisi kapsamında değerlendirilmekle birlikte, yurt dışındaki grup şirketine verilen ve yurt dışında yararlanılan finansman hizmeti, Katma Değer Vergisi Kanunu m. 11 ve m. 12'deki şartların sağlanması hâlinde hizmet ihracı istisnasından yararlanabilir. Buna karşılık yurt dışındaki grup şirketinden sağlanan ve Türkiye'de yararlanılan finansman hizmetine ilişkin faizlerde Katma Değer Vergisi Kanunu m. 9 kapsamında sorumlu sıfatıyla katma değer vergisi beyanı gündeme gelebilir.

Türkiye'de yerleşik şirketlerin yurt dışından sağladıkları krediler, vadesine ve para birimine bağlı olarak Kaynak Kullanımını Destekleme Fonu kesintisine de tabi olabilir. Cash pooling kapsamındaki fon kullanımlarının vergi ve fon kesintisi bakımından nasıl nitelendirileceği, sistemin işleyişine ve sözleşme yapısına göre değişebileceğinden, bu değerlendirmenin sisteme katılımdan önce mali müşavirlerle birlikte yapılması önem taşır.

Kambiyo mevzuatı bakımından nelere dikkat edilmelidir?

Türk şirketinin yurt dışındaki bir merkezi hesaptan fon kullanması, kambiyo mevzuatı bakımından yurt dışından kredi temini niteliği taşıyabilir. Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar ve buna ilişkin Tebliğ, Türkiye'de yerleşik kişilerin yurt dışından kredi kullanımını ve özellikle döviz cinsinden kredi kullanımını, şirketin döviz geliri ve kredi bakiyesi gibi ölçütlere bağlı sınırlamalara tabi tutmaktadır.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının Sermaye Hareketleri Genelgesi, uluslararası cash pooling sistemlerinin yapılandırılmasında ayrıca önem taşır. Genelge'nin 48. maddesi uyarınca Türkiye'de yerleşik şirketlerin yurt dışındaki ana şirketlerine veya grup şirketlerine kredi vermesi mümkün olmakla birlikte, bu krediler borçlu cari hesap veya rotatif kredi şeklinde kullandırılamaz. Benzer şekilde Genelge'nin 24. maddesi, banka ve finansal kuruluşlar dışındaki Türkiye'de yerleşik kişilerin yurt dışından yenilenebilir nitelikte kredi kullanımını kural olarak sınırlandırmaktadır. Bu nedenle günlük nakit transferlerine dayalı fiziki cash pooling yapılarının Türkiye'deki bir şirket bakımından uygulanabilirliği, fon hareketlerinin hukuki niteliği ve kambiyo mevzuatındaki sınırlamalar dikkate alınarak ayrıca değerlendirilmelidir.

Bu çerçevede cash pooling sisteminin para birimi, fonların aktarım yönü ve kullanım süreleri, kambiyo mevzuatıyla uyumlu biçimde kurgulanmalıdır. Uygulamada bankalar, Türkiye'deki hesapların uluslararası bir cash pooling sistemine bağlanması talebini, kambiyo mevzuatı ve bankanın kendi uyum kuralları çerçevesinde ayrıca incelemektedir.

Grup şirketlerinden birinin mali durumunun bozulması hâlinde ne olur?

Cash pooling sisteminin en önemli riski, merkezi hesabı tutan şirketin veya grubun mali durumunun bozulması hâlinde ortaya çıkar. Bu durumda Türk şirketinin merkezi hesaba aktardığı fonlar, merkezi şirketin genel alacaklılarıyla aynı sırada yer alan teminatsız bir alacağa dönüşebilir. Türk şirketinin kendi mali durumunun bozulması hâlinde ise yönetim kurulu, Türk Ticaret Kanunu m. 376'da öngörülen sermaye kaybı ve borca batıklık durumlarına ilişkin yükümlülükleri yerine getirmek zorundadır.

Bunun yanında Türk şirketinin iflası veya hakkında aciz belgesi alınması hâlinde, iflastan veya haczden önceki belirli sürelerde grup şirketleri lehine yapılan aktarımlar, İcra ve İflas Kanunu m. 278 ve devamında düzenlenen tasarrufun iptali davalarının konusu olabilir. Bu risk, özellikle mali sıkıntı dönemlerinde yapılan aktarımlar bakımından sisteme katılım koşullarının ve bunlara ilişkin kararların dikkatle belgelenmesini gerekli kılar.

Cash pooling sözleşmesinde nelere yer verilmelidir?

Türk şirketinin katılacağı bir cash pooling sözleşmesinde, şirketin aktaracağı tutarlara ilişkin üst sınırlar, faiz oranının emsallere uygun olarak belirlenmesi, merkezi şirketin mali durumu hakkında düzenli bilgi verilmesi ve bu durumun bozulması hâlinde Türk şirketinin sistemden derhâl çıkma ve alacağını geri isteme hakkı açıkça düzenlenmelidir. Türk Ticaret Kanunu m. 358'deki borç verme yasağına ve kambiyo mevzuatındaki rotatif kredi sınırlamalarına aykırılık oluşturabilecek aktarımları önleyen hükümler de sözleşmeye eklenmelidir.

Uluslararası grup sözleşmelerinde bu tür yerel sınırlamalar, çoğu zaman sözleşmeye eklenen bir ülke eki veya Türk hukukuna özgü bir sınırlama hükmü aracılığıyla düzenlenmektedir. Bu yaklaşım, grubun standart sözleşme yapısını korurken Türk şirketinin ve yöneticilerinin kanuni sınırlar içinde kalmasını sağlar.

Sonuç

Türkiye'deki bir grup şirketinin cash pooling sistemine katılması yalnızca Türk Ticaret Kanunu m. 358'deki pay sahiplerine borç verme yasağı bakımından değil, m. 202 ve devamındaki şirketler topluluğu kuralları ve yöneticilerin özen yükümlülüğü bakımından da sınırlara tabidir. Sermaye Hareketleri Genelgesi'nin grup şirketlerine borçlu cari hesap veya rotatif kredi şeklinde kredi kullandırılmasını ve yurt dışından rotatif kredi kullanımını sınırlayan hükümleri ise özellikle fiziki cash pooling yapılarının Türkiye'deki şirket bakımından uygulanabilirliğini doğrudan etkiler. Vergi mevzuatı bakımından da örtülü sermaye, finansman gider kısıtlaması, transfer fiyatlandırması, faiz ödemelerine ilişkin vergi kesintileri, katma değer vergisi ve fon kesintisi ayrıca değerlendirilmelidir.

Bu nedenle sisteme katılım kararı verilmeden önce Türk şirketinin sermaye ve mali durumu incelenmeli, cash pooling sözleşmesi Türk hukukunun sınırlarına göre uyarlanmalı ve katılıma ilişkin kararlar şirket organlarınca belgelenmelidir.

GEMS Schindhelm şirketler topluluklarında cash pooling ve grup içi finansman yapılarının Türk şirketler hukuku bakımından değerlendirilmesi, cash pooling sözleşmelerinin Türk hukukuna uyarlanması ve yönetim organı kararlarının hazırlanması konularında hukuki destek sunmaktadır. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlı olup hukuki görüş veya danışmanlık niteliği taşımaz; her işlem somut olayın özelliklerine ve yürürlükteki mevzuata göre ayrıca değerlendirilmelidir.