Çalışma Süreleri, Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma

İş hukukunda saatler yalnızca zamanı değil, ücreti ve hukuki sorumluluğu da belirler. 4857 sayılı İş Kanunu azami çalışma süresini belirler ve olağan çalışma süresini aşan çalışmanın hangi koşullarda ve hangi oranda ücretlendirileceğini düzenler. Fazla çalışmanın doğru kaydı ve ücretlendirilmesi, Türk iş mahkemelerindeki en sık uyuşmazlık konularından biridir. Hatalı uygulamalar ciddi geriye dönük alacaklara, idari para cezalarına ve – ücretin ödenmemesi üzerinden – işçiye kıdem tazminatlı haklı fesih imkânına dahi yol açabilir.

Bu yazı, 4857 sayılı İş Kanunu kapsamındaki iş ilişkileri esas alınarak hazırlanmıştır; Deniz İş Kanunu, Basın İş Kanunu ve özel çalışma süresi rejimlerine tabi işler bakımından farklı kurallar geçerli olabilir.

İçindekiler

• Türk hukukunda kanuni çalışma süresi nasıl düzenlenmiştir?
• Denkleştirme süresi nedir?
• Fazla çalışma ile fazla sürelerle çalışma arasındaki fark nedir?
• Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma nasıl ücretlendirilir?
• Hangi üst sınırlar ve onay koşulları geçerlidir?
• Hangi işlerde ve çalışanlarda fazla çalışma yasaktır?
• Ücret yerine serbest zaman kullanılabilir mi?
• Fazla çalışma ücreti aylık ücrete dâhil edilebilir mi?
• Uyuşmazlıkta fazla çalışma nasıl ispatlanır?
• Çalışma süresine ilişkin başka hangi düzenlemelere dikkat edilmelidir?
• Sonuç

Türk hukukunda kanuni çalışma süresi nasıl düzenlenmiştir?

İş Kanunu m. 63 uyarınca olağan çalışma süresi haftada en çok 45 saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerinin çalışma günlerine eşit olarak bölünür; haftada altı gün çalışılan yerlerde günde 7,5 saat, haftada beş gün çalışılan yerlerde günde 9 saat eder. Taraflar dağılımı farklı düzenleyebilir; ancak günlük çalışma süresi 11 saati aşamaz. Bu günlük üst sınır emredicidir ve anlaşmayla dahi aşılamaz.

Çalışma süresi, işçinin işte geçirdiği veya işverenin emrine hazır bulunduğu süredir. İş Kanunu m. 66'ya göre bazı süreler fiilen çalışılmasa da çalışma süresinden sayılır; örneğin işverenin işçiyi başka bir yere göndermesi hâlinde yolda geçen süreler, işçinin işe hazır hâlde bekletildiği ancak çalıştırılmadığı süreler ile kadın işçilerin süt izni süreleri.

Yer altı maden işlerinde ise haftalık çalışma süresi en çok 37,5 saat, günlük çalışma süresi en çok 7,5 saattir; zorunlu ve olağanüstü hâller dışında fazla çalışma yaptırılamaz.

Denkleştirme süresi nedir?

Taraflar, haftalık çalışma süresinin haftalara eşit dağıtılmamasını kararlaştırabilir. Bu hâlde çalışma süresi, denkleştirme adı verilen bir dönem içinde ortalanır. Dönem içindeki ortalama haftalık çalışma süresi kararlaştırılan normal haftalık çalışma süresini ve herhâlde kanuni 45 saatlik sınırı aşamaz.

Denkleştirme süresi kural olarak iki aydır; toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir. Turizm sektöründe ise süre kural olarak dört ay, toplu iş sözleşmesiyle en çok altı aydır. Dönem içindeki bazı haftalarda 45 saatin aşılması, denkleştirme dönemi sonunda ortalama haftalık çalışma süresi kararlaştırılan normal süreyi aşmadığı ve günde 11 saatlik sınır ihlal edilmediği sürece fazla çalışma sayılmaz. İş Kanunu’na İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği uyarınca denkleştirme tarafların yazılı anlaşmasını gerektirir; koşulların gerçekleştiğini uyuşmazlıkta işveren ispatlar.

Fazla çalışma ile fazla sürelerle çalışma arasındaki fark nedir?

İş Kanunu m. 41, olağan çalışma süresini aşan çalışmanın tanım ve ücretlendirme bakımından birbirinden ayrılan iki türünü düzenler:

Fazla çalışma: Kanuni haftalık 45 saatlik çalışma süresini aşan çalışmadır. Kural olarak günlük değil, haftalık değerlendirme esas alınır.

Fazla sürelerle çalışma: Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 45 saatin altında – örneğin 40 saat – belirlenmişse, kararlaştırılan süre ile kanuni 45 saat arasındaki çalışmadır.

Haftalık esasın iki önemli istisnası vardır: günlük 11 saati aşan süreler ile İş Kanunu m. 69'daki sektör istisnaları ve yazılı onay koşulu bulunmaksızın 7,5 saati aşan gece çalışmaları, haftalık toplam 45 saati aşmasa da Yargıtay uygulamasında fazla çalışma sayılır.

Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma nasıl ücretlendirilir?

Her bir saat fazla çalışma için normal saat ücretinin yüzde 50 zamlısı ödenir; fazla çalışma ücreti böylece saat ücretinin 1,5 katıdır. Fazla sürelerle çalışmada zam oranı yüzde 25'tir; 1,25 kat ödenir. Toplu iş sözleşmeleri veya iş sözleşmeleri daha yüksek oranlar öngörebilir.

Hesaplama örneği

Brüt aylık ücreti 45.000 TL ve haftalık normal çalışma süresi 45 saat olan bir işçinin saat ücreti 45.000 / 225 = 200 TL'dir. Bir ayda on saat fazla çalışma yapmışsa, fazla çalışma ücreti 10 × 200 × 1,5 = brüt 3.000 TL'dir. Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 40 saat olarak belirlenmiş bir işçi 45 saate kadar çalıştırılırsa, 40 saati aşan bölüm normal saat ücretinin 1,25 katı üzerinden hesaplanır.

Ulusal bayram ve genel tatil günlerindeki çalışma için ayrıca özel kurallar geçerlidir: İşçi böyle bir günde çalışırsa, o güne ait ücrete ek olarak bir günlük ücret daha ödenir.

Hafta tatilinde çalışma, ulusal bayram ve genel tatil çalışmasından farklı bir alacak kalemidir. Yargıtay uygulamasında, hafta tatilinde çalışan aylık ücretli işçiye aylık ücretinin içinde bulunan bir günlük hafta tatili ücretine ek olarak çalışılan gün için yüzde 50 zamlı bir günlük ücret daha ödenir; böylece o günün toplam karşılığı 2,5 günlük ücrete ulaşır.

Hangi üst sınırlar ve onay koşulları geçerlidir?

Fazla çalışma yaptırılması kanuni sınırlara bağlıdır:

• Fazla çalışmanın toplam süresi işçi başına bir yılda 270 saati aşamaz. Bu sınırın aşılması, çalışılan saatlere ilişkin ücret hakkını ortadan kaldırmaz; ayrıca idari yaptırım riski doğurur.
• Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma için işçinin yazılı onayı gerekir. Onay, iş sözleşmesinin kurulması sırasında veya ihtiyaç ortaya çıktığında alınarak özlük dosyasında saklanır. İşçi, verdiği onayı 30 gün önceden işverene yazılı bildirimde bulunarak geri alabilir; geri alma bildirimi 30 günlük sürenin sonunda sonuç doğurur.
• Zorunlu nedenlerle (arıza, arıza ihtimali, makineler veya araçlar için derhal yapılması gereken işler ya da zorlayıcı nedenler) yapılan fazla çalışma ile seferberlik sırasında Cumhurbaşkanınca öngörülebilecek olağanüstü fazla çalışma bakımından normal onay şartı aranmaz. Bu hâllerde de kanundaki özel süre ve ücret kuralları uygulanır.

Hangi işlerde ve çalışanlarda fazla çalışma yasaktır?

Zorunlu ve olağanüstü fazla çalışmaya ilişkin özel hükümler saklı kalmak üzere, belirli işlerde veya belirli işçi grupları bakımından fazla çalışma yaptırılamaz. Bunlar özellikle şunlardır:

• Sağlık kuralları bakımından günde ancak 7,5 saat veya daha az çalışılması gereken işler
• Gece sayılan dönemde yürütülen işler (İş Kanunu m. 69'daki özel sektör istisnaları saklıdır)
• Maden ocağı, kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer veya su altında yürütülen işler
• 18 yaşını doldurmamış işçiler
• Hamile, yeni doğum yapmış ve emziren kadın işçiler
• Kısmi süreli iş sözleşmesiyle çalışanlar; bunlara fazla sürelerle çalışma da yaptırılamaz
• Sağlık durumunun fazla çalışmaya elverişli olmadığı hekim raporuyla belgelenen işçiler

Ücret yerine serbest zaman kullanılabilir mi?

İşçi, zamlı ücret yerine serbest zaman kullanmayı yazılı olarak talep edebilir. Her bir saat fazla çalışma karşılığında bir saat 30 dakika, her bir saat fazla sürelerle çalışma karşılığında bir saat 15 dakika serbest zaman verilir. İşçi, hak ettiği serbest zamanı altı ay içinde; işverene önceden yazılı bildirimde bulunarak, işverenin işin veya işyerinin gereklerine göre belirlediği tarihten itibaren, iş günleri içinde aralıksız ve ücret kesintisi olmadan kullanır. Serbest zaman kanundan veya sözleşmeden doğan tatil ve izin günlerinde kullandırılamaz; işveren de zamlı ücret yerine serbest zamanı tek taraflı dayatamaz. Serbest zaman altı aylık süre içinde tamamen veya kısmen kullandırılmaz ya da iş sözleşmesi serbest zaman kullanılmadan sona ererse, kullandırılmayan süreye karşılık gelen zamlı ücret işçiye ödenmelidir.

Fazla çalışma ücreti aylık ücrete dâhil edilebilir mi?

Fazla çalışma ücretinin aylık ücrete dâhil olduğu yönündeki kayıtlar, Yargıtay tarafından sınırlı olarak geçerli kabul edilir. Hükmün açık olması, ücretin asgari ücretin üzerinde bulunması ve asgari ücret ile kararlaştırılan ücret arasındaki farkın dâhil edilen fazla çalışmanın karşılığını karşılaması gerekir. Kayıt en çok yıllık 270 saat (aylık 22,5 saat; haftalık yaklaşık 5,2 saat) için sonuç doğurur; bu sınırı aşan çalışmalar ayrıca ödenir. Böyle bir hüküm, işverenin çalışma sürelerini kaydetme ve 270 saatlik sınırı gözetme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Üst düzey yönetici unvanı da tek başına fazla çalışma alacağını ortadan kaldırmaz. Ancak çalışma gün ve saatlerini fiilen kendisi belirleyen, üzerinde emir ve talimat veren başka bir yönetici bulunmayan ve görevinin gerektirdiği ücreti alan yöneticinin fazla çalışma talebi Yargıtay uygulamasında reddedilebilir; buna karşılık üst makamdan çalışma düzenine ilişkin talimat alan yönetici bakımından somut çalışma düzeni ayrıca incelenir.

Uyuşmazlıkta fazla çalışma nasıl ispatlanır?

Fazla çalışma yapıldığını ispat yükü işçide; karşılığının ödendiğini veya serbest zaman kullandırıldığını ispat yükü işverendedir. Puantaj ve mesai kayıtları, elektronik giriş-çıkış ve vardiya kayıtları, görev çizelgeleri, e-posta ve mesaj yazışmaları ile tanık beyanları delil olarak değerlendirilir. İşveren, her işçinin fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma saatlerini gösteren belge düzenlemek, imzalı bir örneğini özlük dosyasında saklamak ve ilgili ücretleri bordroda açıkça göstermekle yükümlüdür.

Fazla çalışma tahakkuku içeren ve işçi tarafından ihtirazı kayıtsız imzalanan bordro, bordroda görünen ödemenin yapıldığı dönem bakımından güçlü delildir; bordronun sahteliği ileri sürülmedikçe daha fazla çalışma iddiası ancak yazılı delille ispatlanabilir. Bordro imzasızsa veya tahakkuklar sembolik ya da sabitse somut deliller ayrıca değerlendirilir. Fazla çalışma alacağı, her bir ücretin muaccel olduğu tarihten itibaren beş yıllık zamanaşımına tabidir; dava öncesinde arabulucuya başvuru zorunludur.

Çalışma süresine ilişkin başka hangi düzenlemelere dikkat edilmelidir?

Ara dinlenmesi (m. 68): Günlük çalışma süresi dört saate kadar ise 15 dakika, dört saatten fazla ve 7,5 saate kadar ise 30 dakika, 7,5 saatten fazla ise bir saat ara dinlenmesi verilir. Ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz.

Gece çalışması (m. 69): Kanundaki “gece”, en geç saat 20.00'de başlayıp en erken saat 06.00'ya kadar geçen ve her hâlde en fazla 11 saat süren dönemdir. İşçinin gece çalışması kural olarak 7,5 saati aşamaz. Turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetlerinde; ayrıca 6491 sayılı Türk Petrol Kanunu kapsamındaki petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetlerinde işçinin yazılı onayıyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir. Bu istisnalar ve geçerli yazılı onay bulunmadıkça 7,5 saati aşan gece çalışması, haftalık toplamdan bağımsız olarak fazla çalışma sayılır. Gece çalıştırılacak işçinin işe başlamadan önce sağlık durumunun uygun olduğu raporla belgelenmeli ve işçi en geç iki yılda bir periyodik sağlık kontrolünden geçirilmelidir.

Hafta tatili (m. 46): Yedi günlük zaman dilimi içinde kesintisiz en az 24 saat dinlenme verilir; bu günün ücreti çalışılmasa da tam ödenir.

Telafi çalışması (m. 64): Zorunlu nedenlerle işin durması, ulusal bayram ve genel tatillerden önce veya sonra işyerinin tatil edilmesi ya da benzeri nedenlerle normal sürenin önemli ölçüde altında çalışılması veya işçinin talebi üzerine kendisine izin verilmesi hâllerinde, çalışılmayan süreler nedenin ortadan kalkmasını izleyen dört ay içinde telafi ettirilebilir. Telafi çalışması fazla çalışma sayılmaz; günlük en çok çalışma süresi olan 11 saati aşamaz, günde üç saatten fazla olamaz ve tatil günlerinde yaptırılamaz.

Kısa çalışma: Genel ekonomik, sektörel veya bölgesel kriz, genel salgın veya zorlayıcı sebeplerle işyerindeki haftalık çalışma süreleri geçici olarak en az üçte bir oranında azaltılır ya da faaliyet tamamen veya kısmen en az dört hafta durdurulursa, İŞKUR'un uygunluk tespitiyle kısa çalışma uygulanabilir. Uygulama kural olarak en çok üç aydır; Cumhurbaşkanı kararıyla altı aya kadar uzatılabilir. İşçi yönünden son 120 gün hizmet akdine tabi olma ve son üç yılda en az 450 gün işsizlik sigortası primi ödeme koşulları sağlanırsa, çalışılmayan süreler için İşsizlik Sigortası Fonundan kısa çalışma ödeneği ödenir.

Sonuç

Kanuni çalışma süresi sınırlarına uyulması ile fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışmanın doğru ayrılıp ücretlendirilmesi, işverenin temel yükümlülüklerinden olduğu kadar Türk iş hukukunun en büyük dava risklerinden biridir. Yazılı onaylar, 270 saatlik sınırın gözetilmesi, ücrete dâhil kayıtlarının özenli kaleme alınması ve sağlam bir mesai kaydı, riski azaltmanın başlıca araçlarıdır.

Geçerli biçimde kararlaştırılmış bir denkleştirme dönemi ayrıca çalışma süresinin ihtiyaca göre dağıtılmasında esnek bir imkân sunar; ancak koşulları belgelenmelidir. İşçiler, beş yıllık zamanaşımı ve ispat gerekleri karşısında alacaklarını vakit kaybetmeden güvence altına almalıdır.

GEMS Schindhelm işverenlere çalışma süresi modellerinin, denkleştirme ve fazla mesai düzenlemelerinin hukuka uygun kurgulanmasında ve fazla çalışma alacaklarının takibi ile savunmasında danışmanlık vermektedir. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlı olup hukuki görüş veya danışmanlık niteliği taşımaz; her uyuşmazlık somut olayın özelliklerine ve yürürlükteki mevzuata göre ayrıca değerlendirilmelidir.