İş Kazası ve Meslek Hastalığı

İş kazaları ve meslek hastalıkları; sosyal güvenlik, özel hukuk, idare hukuku ve ceza hukuku bakımından geniş kapsamlı sonuçlar doğurur. Temel düzenlemeler 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nda, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nda, özel hukuk sorumluluğu bakımından özellikle 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 417. maddesi ve ilgili hükümlerinde, ceza sorumluluğu bakımından ise 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nda yer alır. İşverenlerin geniş iş kazası tanımını, kayıt ve bildirim yükümlülüklerini ve özel hukuk sorumluluğu ile SGK rücu sorumluluğu arasındaki farkları iyi bilmesi önemlidir; zira ağır bir olay aynı anda idari yaptırım, tazminat, Kurum rücuu ve ceza soruşturması doğurabilir.

İçindekiler

• İş kazası nedir?
• Meslek hastalığı nedir?
• İşverenin bildirim yükümlülükleri nelerdir?
• Sosyal güvenlik hangi yardımları sağlar?
• SGK işverene ne zaman rücu eder?
• İşçinin ve yakınlarının özel hukuk talepleri nelerdir?
• Kusur nasıl belirlenir ve işçinin kusuru tazminatı nasıl etkiler?
• Hangi cezai sorumluluk gündeme gelir?
• Zamanaşımı, görevli mahkeme ve arabuluculuk bakımından hangi kurallar uygulanır?
• Önleme neden en iyi sorumluluk korumasıdır?
• Sonuç

İş kazası nedir?

5510 sayılı Kanun'un 13. maddesine göre iş kazası; sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen zarara uğratan ve Kanun'da sayılan hâllerden birinde meydana gelen olaydır. Hizmet akdiyle çalışan 4/a sigortalıları bakımından bu hâller şunlardır:

• sigortalının işyerinde bulunduğu sırada – işyeri sahasındaki molalar gibi iş göreviyle doğrudan bağlantısı olmayan olaylarda dahi
• işveren tarafından verilen işin yürütülmesi sırasında, işyeri dışında olsa bile
• sigortalının, işverence başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda
• emziren kadın sigortalının, süt izni için ayrılan zamanlarda
• işverence sağlanan bir taşıtla işe gidiş-gelişi sırasında

5510 sayılı Kanun bakımından iş kazası olarak nitelendirme için işverenin veya sigortalının kusuru aranmaz; olayın Kanun'da sayılan hâllerden birinde gerçekleşmesi ve olay ile bedensel ya da ruhsal zarar arasında nedensellik bağı bulunması gerekir. Bununla birlikte, bir olayın sosyal güvenlik hukuku bakımından iş kazası sayılması, işverenin özel hukuk veya ceza sorumluluğunun kendiliğinden doğduğu anlamına gelmez. Uzaktan çalışmada da kazanın yalnızca evde meydana gelmesi yeterli değildir; olayın işin yürütümü sırasında veya iş nedeniyle gerçekleşip gerçekleşmediği, somut olayın zaman, yer, faaliyet ve delil koşullarına göre değerlendirilir.

Meslek hastalığı nedir?

Meslek hastalığı, 5510 sayılı Kanun'un 14. maddesi uyarınca, sigortalının çalıştığı işin niteliğinden veya işin yürütülme koşulları nedeniyle uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik hâlidir. İş kazasından farklı olarak genellikle ani bir olaydan değil, tekrarlanan bir neden veya işin yürütüm koşullarının etkisiyle ortaya çıkar. Tozlar, kimyasallar, gürültü veya tekrarlanan bedensel zorlanmalar buna örnek olarak gösterilebilir. Meslek hastalığının tespiti, Kurumca yetkilendirilen sağlık hizmeti sunucularınca usulüne uygun düzenlenen sağlık kurulu raporu ve dayanak tıbbi belgelerin SGK Sağlık Kurulunca incelenmesiyle yapılır. İlgili asgari maruziyet süresi ile işten ayrıldıktan sonra hastalığın ortaya çıkabileceği azami yükümlülük süresi dikkate alınır. Bununla birlikte klinik ve laboratuvar bulguları ile mesleki etken işyeri incelemesinde saptanırsa, yükümlülük süresi aşılmış olsa dahi Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunun onayıyla meslek hastalığı kabul edilebilir. Listede yer almayan bir hastalığın meslek hastalığı sayılıp sayılmayacağına ilişkin uyuşmazlıklar da aynı Kurulca karara bağlanır.

İşverenin bildirim yükümlülükleri nelerdir?

İşveren, 4/a sigortalısının iş kazasını kazanın olduğu yerdeki yetkili kolluk kuvvetlerine derhal, SGK'ya ise kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirmek zorundadır. Kaza işverenin kontrolü dışındaki bir yerde gerçekleşmiş ve işverenin olay hakkında bilgi almasına engel bir durum bulunmuşsa üç iş günlük süre, işverenin kazayı öğrendiği tarihten başlar. Meslek hastalığı ise işverenin durumu öğrendiği günden başlayarak üç iş günü içinde SGK'ya bildirilir. Ayrıca iş kazaları ve meslek hastalıkları 6331 sayılı Kanun uyarınca kayıt altına alınmalı, gerekli inceleme raporları düzenlenmeli ve çalışanı yaralamadığı hâlde işyeri ya da iş ekipmanını zarara uğratma potansiyeli bulunan ramak kala olaylar incelenerek kayda geçirilmelidir. Yükümlülüklerin ihlali idari para cezasına yol açar. Geç bildirimin mali sonucu ise olayın türüne göre değişir: İş kazasında bildirimin yapıldığı tarihe kadar sigortalıya ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği; meslek hastalığında ise Kurumca bu durum için yapılan masraflar ile ödenmişse geçici iş göremezlik ödenekleri işverenden tahsil edilir. Fotoğraflar, tanık beyanları ve koruyucu donanımın durumunu içeren özenli ve gecikmesiz olay dokümantasyonu, sonraki rücu, tazminat ve ceza süreçlerindeki savunmanın temelidir.

Sosyal güvenlik hangi yardımları sağlar?

İş kazası ve meslek hastalığının gerektirdiği sağlık hizmetleri genel sağlık sigortası kapsamında karşılanır; kısa vadeli sigorta kolundan da kusurdan bağımsız parasal haklar sağlanır. Başlıca yardımlar şunlardır:

• Gerekli sağlık hizmetleri ve rehabilitasyon
• İş göremezlik süresince geçici iş göremezlik ödeneği
• Meslekte kazanma gücü en az yüzde on oranında kalıcı azalmışsa sürekli iş göremezlik geliri
• Ölüm hâlinde hak sahiplerine gelir; koşulları varsa evlenme ve cenaze ödeneği

4/a sigortalıları bakımından bu haklar için asgari sigortalılık süresi veya prim gün sayısı aranmaz. Bununla birlikte 4/b sigortalıları ve bazı özel sigortalılık statüleri bakımından prim borcuna ilişkin ek koşullar bulunabilir. İşçi Kuruma bildirilmeden çalıştırılmış olsa da sigortalılık kanunen doğar ve Kurum gerekli yardımları sağlar; ancak sigortalının işe giriş bildirgesi süresinde verilmemiş ve olay bildirimden ya da Kurumca tespitten önce meydana gelmişse, 5510 sayılı Kanun'un 23. maddesi uyarınca işveren bakımından ayrıca ağır mali sonuçlar doğar.

SGK işverene ne zaman rücu eder?

İş kazası veya meslek hastalığı, işverenin kastı ya da sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucunda meydana gelmişse SGK, 5510 sayılı Kanun'un 21. maddesi uyarınca yaptığı veya ileride yapması gereken ödemeler ile bağlanan gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değerini işverene rücu edebilir. Rücu; sigortalının veya hak sahiplerinin işverenden isteyebileceği gerçek zarar tavanı ile sınırlıdır; işverenin kusur oranı, nedensellik bağı ve kaçınılmazlık da ayrıca değerlendirilir. Geç bildirim ile sigortalının hiç veya süresinde bildirilmemesi ise aynı hukuki rejime tabi değildir. İş kazasının geç bildiriminde kural olarak bildirime kadar ödenen geçici iş göremezlik ödeneği, meslek hastalığının geç bildiriminde Kurumca bu durum için yapılan masraflar ile ödenmişse geçici iş göremezlik ödenekleri; sigortalının süresinde bildirilmemesi hâlinde ise 23. madde kapsamında daha geniş tutarlar işverenden istenebilir.

İşçinin ve yakınlarının özel hukuk talepleri nelerdir?

İşverenin kusuru ve uygun nedensellik bağı mevcutsa işçi, SGK yardımlarından bağımsız olarak Türk Borçlar Kanunu'nun 417, 54 ve 56. maddeleri uyarınca bedensel zararından doğan maddi ve manevi tazminatı isteyebilir. Maddi zarar; kazanç kaybını, çalışma gücünün azalmasından veya yitirilmesinden doğan kayıpları ve SGK tarafından karşılanmayan tedavi, bakım ve ekonomik geleceğin sarsılmasına ilişkin zararları kapsayabilir. Tazminat hesabında yalnızca kanunen mahsup edilebilen sosyal güvenlik ödemeleri, özellikle rücu edilebilen ilk peşin sermaye değeri dikkate alınır; Türk Borçlar Kanunu'nun 55. maddesi uyarınca rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri zarardan indirilemez. Ölüm hâlinde cenaze giderleri ve destekten yoksun kalma zararları talep edilebilir; ölenin yakınları ayrıca manevi tazminat isteyebilir. Yargıtayın baskın yaklaşımında işverenin özel hukuk sorumluluğu kusura dayanır. Bu nedenle olayın yalnızca 5510 sayılı Kanun bakımından iş kazası sayılması tazminat sorumluluğu için yeterli değildir; ihlal edilen somut önlem, kusur ve zarar ile ihlal arasındaki nedensellik bağı ayrıca belirlenir. İşveren, mevzuat ve somut olayda uygulanabilir teknik güvenlik kuralları uyarınca gerekli önlemleri almaması veya uygulamaması nedeniyle kusurlu olduğu ölçüde sorumlu tutulur; mahkemeler kusurun belirlenmesi için çoğunlukla iş sağlığı ve güvenliği alanında uzman bilirkişi heyetlerinden rapor alır.

Kusur nasıl belirlenir ve işçinin kusuru tazminatı nasıl etkiler?

Yargılamada kusur; işveren, işçi ve varsa üçüncü kişiler arasında somut görev, ihlal ve nedensellik bağı esas alınarak paylaştırılır. İşçinin zararın doğmasına veya artmasına katkıda bulunan kusuru (müterafik kusuru), örneğin usulüne uygun biçimde sağlanan ve kullanımı denetlenen koruyucu donanımı kullanmaması, Türk Borçlar Kanunu'nun 52. maddesi uyarınca tazminatı azaltabilir. Buna karşılık işveren, yalnızca kişisel koruyucu donanımı teslim ettiğini ileri sürerek sorumluluktan kurtulamaz; uygun donanımı seçme, eğitim verme, kullanımı izleme ve kurallara uyulmasını sağlama yükümlülüğü de vardır. Bilirkişi raporunun ihlal edilen somut mevzuat ve teknik önlemi, bu ihlal ile sonuç arasındaki bağı ve varsa kaçınılmazlığı açıklaması gerekir; kazanın meydana gelmiş olması tek başına işveren kusurunu kanıtlamaz. Geçerli bir asıl işveren-alt işveren ilişkisinde asıl işveren ile alt işveren işçiye karşı müteselsilen sorumlu tutulabilir; iç ilişkideki rücu ise kusur paylarına göre belirlenir.

Hangi cezai sorumluluk gündeme gelir?

İş kazası yaralanma veya ölümle sonuçlandığında olayın özelliklerine göre Türk Ceza Kanunu'nun 89. maddesindeki taksirle yaralama veya 85. maddesindeki taksirle öldürme suçu gündeme gelebilir. Ceza sorumluluğu tüzel kişiye değil, yükümlülüğü ve kişisel kusuru somut olarak belirlenen gerçek kişilere aittir. Bu kişiler işletmenin organizasyonuna göre şirket yöneticileri, işveren vekilleri, iş güvenliği uzmanları, saha sorumluları veya ustabaşılar olabilir; ancak unvan veya görev tanımı tek başına ceza sorumluluğu için yeterli değildir. Görevlerin ehil kişilere açık yetki, yeterli kaynak ve etkili denetimle devredilmesi sorumluluk değerlendirmesini etkileyebilir; salt şeklî bir görevlendirme ile yönetimin seçme, organizasyon, kaynak sağlama ve denetim konusundaki kişisel kusuru ortadan kalkmaz. Fail sonucu öngördüğü hâlde gerçekleşmeyeceğine güvenerek hareket etmişse bilinçli taksir söz konusu olabilir ve ceza üçte birden yarısına kadar artırılır.

Zamanaşımı, görevli mahkeme ve arabuluculuk bakımından hangi kurallar uygulanır?

İşverenin işçiyi gözetme borcuna aykırılığa dayanan maddi ve manevi tazminat talepleri kural olarak Türk Borçlar Kanunu'nun 146. maddesindeki on yıllık zamanaşımına tabidir. Ancak sürenin başlangıcı her olayda doğrudan kaza tarihi değildir. Bedensel zararın gelişim gösterdiği hâllerde Yargıtay, zararın kapsamının belirlenebilir hâle geldiği veya gelişimin tamamlandığı tarihi esas alabilmektedir. Fiilin aynı zamanda suç oluşturduğu durumlarda daha uzun ceza davası zamanaşımının uygulanması da gündeme gelebilir. Bu nedenle özellikle maluliyet oranı sonradan değişen olaylarda zamanaşımı somut dosya üzerinden değerlendirilmelidir. İşveren ile işçi arasındaki iş ilişkisinden doğan bu davalarda kural olarak iş mahkemeleri görevlidir. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu'nun 3. maddesi uyarınca iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarında zorunlu arabuluculuk dava şartı değildir. Bununla birlikte olayın iş kazası veya meslek hastalığı niteliği ya da sürekli iş göremezlik oranı SGK tarafından kabul edilmemişse, Kurum nezdindeki başvuru ve sağlık kurulu itirazları ile gerekli tespit davaları tazminat yargılamasından önce veya bu yargılamada bekletici mesele olarak gündeme gelebilir.

Önleme neden en iyi sorumluluk korumasıdır?

En etkili risk önlemi etkin bir İSG organizasyonudur: güncel risk değerlendirmeleri, belgeli eğitim ve bilgilendirmeler, koruyucu donanımın denetimli kullanımı, iş ekipmanının periyodik teknik kontrolleri, net sorumluluklar ve işleyen bir kaza ile ramak kala değerlendirme sistemi. Tamamlayıcı olarak işveren mali sorumluluk sigortası, poliçe kapsamı, limitleri ve istisnaları çerçevesinde hukuki sorumluluğun ve varsa ek teminatla SGK rücuunun mali sonuçlarını kısmen hafifletebilir. Bununla birlikte sigorta; önleme yükümlülüklerinin yerine geçmez, idari para cezalarını kendiliğinden karşılamaz ve kişisel ceza sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Sonuç

İş kazaları ve meslek hastalıkları; kusurdan bağımsız sosyal güvenlik yardımlarını, SGK'nın rücu taleplerini, işverenin kusura dayalı maddi ve manevi tazminat sorumluluğunu, idari yaptırımları ve gerçek kişilerin ceza sorumluluğunu aynı olayda bir araya getirebilir. Geniş iş kazası tanımı ve İSG organizasyonuna ilişkin sıkı gereklilikler, kriz anında işverenin birbiriyle bağlantılı birden çok süreçle karşı karşıya kalmasına yol açar.

Rücu, tazminat ve ceza risklerini sınırlamanın başlıca araçları şunlardır: süresinde bildirim, özenli dokümantasyon, İSG görev ve yetkilerinin ehil kişiler arasında açıkça tanımlandığı ve yeterli kaynakla desteklendiği bir organizasyon ve her şeyden önce tutarlı önleme. Zarar hâlinde rücu, tazminat, idari yaptırım ve ceza süreçlerindeki savunma en başından itibaren koordineli yürütülmelidir.

GEMS Schindhelm, şirketlere iş kazası ve meslek hastalığı bildirimleri ile İSG yükümlülüklerinin yerine getirilmesi, SGK rücuu ve özel hukuk tazminat taleplerine karşı savunma ve bunlarla bağlantılı idari, hukuk ve ceza süreçlerinin koordinasyonu konularında danışmanlık ve temsil hizmeti sunmaktadır. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlı olup hukuki görüş veya danışmanlık niteliği taşımaz; her uyuşmazlık somut olayın özelliklerine ve yürürlükteki mevzuata göre ayrıca değerlendirilmelidir.