İş Sağlığı ve Güvenliği

İş sağlığı ve güvenliği, işverenin en önemli yükümlülük alanlarından biridir. Hukuki dayanak, Avrupa çerçeve direktifi 89/391/AET örnek alınarak hazırlanan ve işvereni çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlamakla kapsamlı biçimde yükümlü kılan 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'dur. Kanun, çalışan sayısından bağımsız olarak kural olarak kamu ve özel sektöre ait tüm işyerlerinde uygulanır. İhlaller ağır idari para cezalarına, hukuki sorumluluğa; iş kazası veya meslek hastalığına yol açan kusurlu ihlaller ise somut olayın koşullarına göre cezai sorumluluğa yol açabilir.

İçindekiler

• İş sağlığı ve güvenliği mevzuatı hangi işyerlerinde uygulanır?
• Kanun hangi tehlike sınıflarını ayırt eder?
• İşverenin temel yükümlülükleri nelerdir?
• İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi ne zaman görevlendirilmelidir?
• Risk değerlendirmesi nedir?
• Hangi eğitim ve sağlık muayenesi yükümlülükleri vardır?
• İş sağlığı ve güvenliği kurulu ne zaman oluşturulmalıdır?
• Çalışanların hakları ve yükümlülükleri nelerdir?
• Birden fazla işverenin bulunduğu yerlerde ve şantiyelerde düzenleme nasıldır?
• İSG yükümlülüklerinin ihlalinin sonuçları nelerdir?
• Sonuç

İş sağlığı ve güvenliği mevzuatı hangi işyerlerinde uygulanır?

6331 sayılı Kanun; çıraklar ve stajyerler dâhil olmak üzere kamu ve özel sektöre ait bütün işlere, işyerlerine ve buralarda çalışan herkese, işyeri büyüklüğünden ve faaliyet alanından bağımsız olarak uygulanır. Yalnızca belirli görev durumlarındaki silahlı kuvvetler ve güvenlik birimleri, ev hizmetleri ve çalışan istihdam etmeksizin kendi nam ve hesabına çalışanlar gibi istisnalar kapsam dışıdır.

Az tehlikeli sınıftaki 50'den az çalışanı olan işyerleri için başlangıçta defalarca ertelenen iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirme yükümlülüğü de 2025 itibarıyla yürürlüğe girmiştir. Bu işyerlerinde işveren veya işveren vekili, mevzuatta öngörülen eğitimi tamamlayarak sağlık gözetimi dışındaki İSG hizmetlerini üstlenebilir; ayrıca Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimlerinden (OSGB) veya Çalışan Sağlığı Merkezlerinden (ÇASMER) hizmet alınabilir. Sonuç olarak İSG'nin çekirdek yükümlülükleri bugün kural olarak tüm işverenleri bağlamaktadır.

Kanun hangi tehlike sınıflarını ayırt eder?

İşyerleri, faaliyetlerine göre ilgili tebliğ uyarınca üç tehlike sınıfına ayrılır: az tehlikeli, tehlikeli ve çok tehlikeli. Sınıflandırma, asıl faaliyetin NACE koduna göre yapılır ve pek çok yükümlülüğün kapsamını belirler – örneğin iş güvenliği uzmanının gerekli sertifika sınıfı (A, B veya C), uzman ve hekimin aylık asgari çalışma süreleri, sağlık muayenelerinin periyodu, risk değerlendirmesinin yenilenme aralıkları (iki, dört veya altı yıl) ve İSG eğitimlerinin sıklığı. Doğru sınıflandırma; faaliyete başlarken ve her faaliyet değişikliğinde kontrol edilmelidir.

İşverenin temel yükümlülükleri nelerdir?

İşveren, çalışanların güvenliği ve sağlığı için gerekli her türlü önlemi almak, araç ve gereçleri sağlamak ve önlemleri değişen koşullara uyarlamakla yükümlüdür. Başlıca yükümlülükler şunlardır:

• Risklerin kaynağında önlenmesi; önlenemeyen risklerin değerlendirilmesi ve bunlarla mücadele
• Risk değerlendirmesinin yapılması, belgelenmesi ve güncellenmesi
• İşyeri hekimliği ve iş güvenliği hizmetlerinin organizasyonu
• Çalışanların bilgilendirilmesi ve düzenli eğitimi
• Uygun kişisel koruyucu donanımın sağlanması ve kullanımının denetlenmesi
• Acil durum, yangın, ilk yardım ve tahliye organizasyonu ile görevli ekiplerin belirlenmesi
• İş kazalarının kazadan sonraki üç iş günü içinde, meslek hastalıklarının ise öğrenildiği tarihten itibaren üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirilmesi
• İki ile elli arasında çalışanı bulunan işyerlerinde bir olmak üzere, çalışan sayısına göre artan sayıda çalışan temsilcisinin seçilmesi veya görevlendirilmesi

Görevlerin dış hizmet sağlayıcılara veya yetkin kişilere devri işvereni organizasyonel olarak rahatlatır; ancak Kanundan doğan yükümlülük ve sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. İSG önlemlerinin maliyeti çalışanlara yansıtılamaz.

İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi ne zaman görevlendirilmelidir?

İşveren, gerekli nitelik ve belgelere sahip çalışanları arasından iş güvenliği uzmanı veya işyeri hekimi görevlendirebileceği gibi, bu hizmetleri yetkilendirilmiş Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimlerinden (OSGB) veya Çalışan Sağlığı Merkezlerinden (ÇASMER) de alabilir. Az tehlikeli sınıfta yer alan ve 50’den az çalışanı bulunan işyerlerinde ise işveren veya işveren vekili, mevzuatta öngörülen eğitimi tamamlaması hâlinde, işe giriş ve periyodik muayeneler ile tetkikler hariç olmak üzere iş güvenliği uzmanı veya işyeri hekimine verilen görevleri bu kişileri ayrıca görevlendirmeksizin kendisi yürütebilir. İSG profesyonellerine ilişkin görevlendirme ve hizmet sözleşmeleri İSG-KATİP üzerinden usulüne uygun biçimde onaylanmalıdır.

İşveren, yukarıda açıklanan istisna saklı kalmak üzere, işyerinin tehlike sınıfı ve çalışan sayısına göre bir iş güvenliği uzmanı ve bir işyeri hekimi görevlendirmek, on ve daha fazla çalışanı bulunan çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde ise diğer sağlık personeli de görevlendirmek zorundadır. Uzman, tehlike sınıfına uygun sertifikaya sahip olmalıdır; uzman ve hekimin çalışan başına aylık asgari çalışma süreleri de tehlike sınıfına göre değişir. İşyerinde tam süreli işyeri hekimi görevlendirilmişse ayrıca diğer sağlık personeli görevlendirilmesi zorunlu değildir. Uzman ve hekim, tespit ettikleri eksiklikleri işverene yazılı bildirmek zorundadır; işveren tarafından önlem alınmayan ve acil durdurmayı gerektiren yahut yangın, patlama, göçme, kimyasal sızıntı ve benzeri acil ve hayati tehlike arz eden durumlarda Bakanlığa bildirim yükümlülüğü vardır.

Risk değerlendirmesi nedir?

Risk değerlendirmesi, önleyici İSG'nin kalbidir. İşveren; işyerindeki tehlikeleri sistemli biçimde belirlemek, bunlardan doğan riskleri analiz edip değerlendirmek, önlem hiyerarşisine göre koruyucu tedbirleri saptamak ve uygulanmasını izlemekle yükümlüdür. Genç, yaşlı, hamile, emziren ve engelli çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar özellikle dikkate alınmalıdır. Değerlendirme belgelenir ve çok tehlikeli işyerlerinde en geç iki, tehlikeli işyerlerinde dört ve az tehlikeli işyerlerinde altı yılda bir yenilenir – ayrıca önemli değişikliklerde, iş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olaylardan sonra bu sürelerin gelmesi beklenmeden güncellenir. Risk değerlendirmesinin hiç yapılmamış olması idari para cezasına ve hatta belirli sektörlerde işin durdurulmasına dahi yol açabilir.

Hangi eğitim ve sağlık muayenesi yükümlülükleri vardır?

2 Nisan 2026 tarihli Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik uyarınca çırak ve stajyerler dâhil her çalışana, fiilen çalışmaya başlamadan önce en az iki saatlik, uygulamalı ve yüz yüze işe başlama eğitimi verilir. Temel eğitim ise işe başladıktan sonra en kısa sürede ve her hâlükârda üç ay içinde tamamlanır; ilk temel eğitim az tehlikeli, tehlikeli ve çok tehlikeli işyerlerinde sırasıyla en az 8, 12 ve 16 ders saatidir. Temel eğitimler çok tehlikeli işyerlerinde yılda, tehlikeli işyerlerinde iki yılda ve az tehlikeli işyerlerinde üç yılda en az bir kez tekrarlanır; tekrar eğitimi tüm sınıflarda en az sekiz ders saatidir. Görev veya çalışma yeri, ekipman ya da teknoloji değişikliğinde ilave; altı aydan fazla işten uzak kalanın dönüşünden önce bilgi yenileme; iş kazası veya meslek hastalığı sonrasında işe dönüşten önce ise olaya özgü ilave eğitim verilir. Temel eğitimin sonunda ölçme ve değerlendirme yapılır ve 100 üzerinden en az 60 puan gerekir. Eğitimler belgelenir, maliyeti çalışana yüklenemez ve eğitim süresi çalışma süresinden sayılır. Bunun yanında işe giriş ve periyodik sağlık muayeneleri yapılır; tehlikeli ve çok tehlikeli işyerlerinde işe başlamadan önce yapacakları işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu zorunludur. Bu raporlar kural olarak işyeri hekiminden; 50'den az çalışanı bulunan az tehlikeli işyerlerinde ayrıca kamu sağlık hizmeti sunucuları, aile hekimleri veya ÇASMER'den alınabilir. İşin niteliği ve risk değerlendirmesi; örneğin tehlikeli maddelere maruziyet, yüksekte veya gece çalışma için ilave sağlık gözetimi ve daha kısa muayene aralıkları gerektirebilir.

İş sağlığı ve güvenliği kurulu ne zaman oluşturulmalıdır?

Elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği kurulu oluşturulur. Kurulda; işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, insan kaynakları/personel/sosyal işler veya idari ve mali işleri yürütmekle görevli kişi, varsa sivil savunma uzmanı, formen/usta/ustabaşı ve çalışan temsilcisi; birden çok çalışan temsilcisi varsa baş temsilci yer alır. Kurul kural olarak ayda en az bir kez toplanır; ancak tehlikeli işyerlerinde iki ayda, az tehlikeli işyerlerinde üç ayda bir toplanmasına karar verilebilir; kazaları ve ramak kala olayları değerlendirir, eğitimleri planlar ve önlemlerin uygulanmasını izler; işveren, kurulun İSG mevzuatına uygun kararlarını uygular.

Çalışanların hakları ve yükümlülükleri nelerdir?

Çalışanlar; İSG kurallarına uymak, iş ekipmanını ve koruyucu donanımı amacına uygun kullanmak, kendi sağlık ve güvenlikleri ile diğer çalışanların sağlık ve güvenliklerini tehlikeye düşürmemek ve tespit ettikleri tehlikeleri derhâl bildirmekle yükümlüdür. Aynı zamanda etkili koruma haklarına sahiptirler: Ciddi ve yakın tehlike hâlinde kuruldan ya da işverenden durumun tespitini isteyebilir ve gerekli önlemler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilirler; bu süre boyunca iş ilişkisinden doğan hakları saklıdır. Ciddi ve yakın tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda çalışan, bu usule başvurmaksızın çalışma yerini veya tehlikeli bölgeyi terk ederek belirlenen güvenli yere gidebilir. Talebe rağmen önlemler alınmazsa iş sözleşmesiyle çalışanlar, tabi oldukları kanun hükümlerine göre sözleşmelerini feshedebilir; kıdem tazminatı ise yalnızca ilgili kanuni şartlar, özellikle en az bir yıllık kıdem, mevcutsa doğar.

Birden fazla işverenin bulunduğu yerlerde ve şantiyelerde düzenleme nasıldır?

Aynı çalışma alanını paylaşan birden fazla işveren, işyeri riskleri ve önlemleri konusunda birbirlerini ve çalışan temsilcilerini bilgilendirir ve mesleki risklerin önlenmesini koordine eder; iş merkezi, iş hanı, sanayi bölgesi veya sitesi gibi yerlerde bu koordinasyon yönetim tarafından sağlanır. Asıl işveren-alt işveren ilişkisinde her işveren kendi çalışanlarına karşı yükümlüdür; ayrıca asıl işveren, alt işverenin İSG faaliyetlerini denetleyip koordine eder ve İş Kanunu uyarınca alt işverenle birlikte sorumludur. Yapı işlerinde birden fazla işveren veya alt işveren bulunacaksa sağlık ve güvenlik koordinatörü görevlendirilir ve işe başlanmadan önce sağlık ve güvenlik planı hazırlanır. İşveren, sorumluluğundan salt alt işveren (taşeron) görevlendirerek kurtulamaz.

İSG yükümlülüklerinin ihlalinin sonuçları nelerdir?

İSG yükümlülüklerinin ihlali, her yıl güncellenen idari para cezalarıyla yaptırıma bağlanmıştır; ceza tutarı bazı ihlallerde tehlike sınıfı ve çalışan sayısına göre artar ve devam eden bazı aykırılıklarda her ay yeniden uygulanır. Hayati tehlikenin niteliği ve bundan doğabilecek risk dikkate alınarak iş, üç iş müfettişinden oluşan heyetin kararıyla kısmen veya tamamen durdurulabilir. İş kazası veya meslek hastalığı hâlinde ilgililerin maddi ve manevi tazminat talepleri ile Sosyal Güvenlik Kurumunun rücu alacakları gündeme gelebilir; ayrıca kişisel kusur ve nedensellik şartları oluşursa sorumlu gerçek kişiler taksirle yaralama veya öldürme nedeniyle cezai sorumluluk taşıyabilir. Belgelendirme önemlidir; ancak şekli dokümantasyon tek başına yeterli değildir: önlemlerin fiilen uygulanması, izlenmesi ve denetlenmesi de ispatlanabilmelidir.

Sonuç

İş sağlığı ve güvenliği, uzman personel görevlendirmenin çok ötesine geçen sürekli ve kapsamlı bir işveren yükümlülüğüdür; görev ve hizmetler devredilebilse de işverenin Kanundan doğan sorumluluğu devam eder. Risk değerlendirmesi, eğitimler, sağlık gözetimi ve acil durum organizasyonu yaşayan bir sistem olarak fiilen işletilmeli ve belgelenmelidir; kaza ve denetim hâlinde hem kayıtlar hem de uygulama ve gözetimin etkinliği idari, hukuki ve cezai sorumluluk değerlendirmesinde önem taşır.

Yatırımcılara; İSG organizasyonunu faaliyete başlarken yapılandırılmış biçimde kurmaları, tehlike sınıfı tespitini gözden geçirmeleri, alt işverenlerle koordinasyonu sözleşmelerde açıkça düzenlemeleri ve uygulamayı fiilen denetlemeleri önerilir.

GEMS Schindhelm şirketlere İSG yükümlülüklerinin uygulanması, iç süreçlerin ve dokümantasyonun hukuka uygun kurgulanması ile iş kazalarına bağlı sorumluluk ve ceza risklerinin savunulması konularında danışmanlık vermektedir. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlı olup hukuki görüş veya danışmanlık niteliği taşımaz; her uyuşmazlık somut olayın özelliklerine ve yürürlükteki mevzuata göre ayrıca değerlendirilmelidir.