İşçi Görevlendirmesi ve Sosyal Güvenlik: Türk-Alman Sözleşmesi

Bir Alman şirketinin çalışanlarını Türkiye'deki bağlı şirketine, şantiyesine veya belirli bir projeye geçici olarak görevlendirmesi halinde, çalışanın hangi ülkenin sosyal güvenlik mevzuatına tabi olacağı önem taşır. Türkiye ile Almanya arasındaki sosyal güvenlik ilişkileri, Türkiye Cumhuriyeti ile Almanya Federal Cumhuriyeti Arasında Sosyal Güvenlik Sözleşmesi ile düzenlenmektedir. Sözleşme, belirli koşullar altında geçici olarak diğer ülkeye gönderilen çalışanların sosyal güvenlik bakımından hangi ülkenin mevzuatına tabi olacağını ve sigortalılık sürelerinin nasıl değerlendirileceğini düzenler. Türkiye'nin başka devletlerle yaptığı sosyal güvenlik sözleşmeleri de benzer şekilde, ülkeler arasında çalışan kişilerin sosyal güvenlik haklarının korunmasına ilişkin kurallar öngörür. Bu kapsamda özellikle görevlendirmenin süresi, çalışanın tabi olduğu sosyal güvenlik sistemi ve gerekli belgelerin temini, görevlendirme öncesinde değerlendirilmelidir.

İçindekiler

• Sözleşme olmasaydı hangi temel kural geçerli olurdu?
• Türk-Alman Sosyal Güvenlik Sözleşmesi neyi düzenler?
• Sözleşme hangi sigorta kollarını kapsar, hangilerini kapsamaz?
• Sözleşmeye göre görevlendirme nasıl işler?
• Uzun süreli görevlendirmelerde ve özel durumlarda neler geçerlidir?
• Sigortalılık süreleri emekliliği nasıl etkiler?
• Türkiye'de bulunulan sürede hastalık sigortası ve yardımlar bakımından neler geçerlidir?
• Yerel olarak istihdam edilen çalışanlarda nelere dikkat edilmelidir?
• İşveren uygulamada hangi adımları atmalıdır?
• Sonuç

Sözleşme olmasaydı hangi temel kural geçerli olurdu?

Türk sosyal güvenlik hukukunda bağımlı çalışanlar bakımından, çalışılan ülke mevzuatının uygulanması (lex loci laboris) ilkesi esastır. Türkiye'de hizmet akdiyle çalışan kişiler, kural olarak 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu uyarınca Türk sosyal güvenlik sistemine tabi olur ve işveren, ilgili sosyal sigorta primlerini ödemekle yükümlüdür. Yurt dışında yerleşik bir işveren tarafından geçici olarak Türkiye'de çalışmak üzere görevlendirilen ve kendi ülkesinde sosyal sigortaya tabi olduğunu belgeleyen yabancılar bakımından ise 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu belirli bir istisna öngörmektedir. Sosyal güvenlik sözleşmesi bulunmayan ülkeler bakımından bu istisna, Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği uyarınca üç ayla sınırlıdır. Türkiye ile diğer devletler arasında yürürlükte bulunan sosyal güvenlik sözleşmeleri ise belirlenen koşullar altında geçici görevlendirmelerde çalışanın hangi ülkenin sosyal güvenlik mevzuatına tabi olacağını ve görevlendirmenin hangi süreyle sınırlı olacağını düzenler. Böylece Sözleşmenin kapsadığı kollar bakımından aynı çalışma için iki ülkede birden prim ödeme yükümlülüğünün doğması önlenirken çalışanın sosyal güvenlik kapsamının dışında kalması da engellenir.

Türk-Alman Sosyal Güvenlik Sözleşmesi neyi düzenler?

Türkiye Cumhuriyeti ile Almanya Federal Cumhuriyeti Arasında Sosyal Güvenlik Sözleşmesi 30 Nisan 1964 tarihinde imzalanmış ve 1 Kasım 1965 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Sözleşme daha sonra yapılan ek düzenlemelerle bugünkü hâlini almıştır. Sözleşme, taraf devlet vatandaşlarının sosyal güvenlik bakımından eşit işlem görmesi, belirli sosyal güvenlik haklarının kazanılmasında diğer ülkede geçen sigortalılık sürelerinin dikkate alınması, bazı sosyal güvenlik yardımlarının diğer ülkeye aktarılması ve hangi ülkenin sosyal güvenlik mevzuatının uygulanacağının belirlenmesi gibi konuları düzenler. Çalışanlar bakımından temel kural, çalışılan ülkenin sosyal güvenlik mevzuatına tabi olmaktır. Bununla birlikte, Almanya'dan Türkiye'ye geçici olarak görevlendirilen çalışanlar belirli şartlar altında, Sözleşmenin kapsadığı kollar bakımından Almanya'nın sosyal güvenlik mevzuatına tabi olmaya devam edebilir.

Sözleşme hangi sigorta kollarını kapsar, hangilerini kapsamaz?

Türkiye Cumhuriyeti ile Almanya Federal Cumhuriyeti Arasında Sosyal Güvenlik Sözleşmesi hastalık ve analık sigortası (Krankenversicherung und Mutterschaft), iş kazaları ve meslek hastalıkları sigortası (Unfallversicherung) ile malullük, yaşlılık ve ölüm sigortasına (Rentenversicherung) ilişkin hükümler içerir. Aile yardımları (Familienleistungen) bakımından da belirli düzenlemeler bulunmaktadır. İşsizlik sigortası (Arbeitslosenversicherung) ile Alman bakım sigortası (Pflegeversicherung) ise Sözleşmenin kapsamı dışında kalmaktadır. Sözleşmenin hangi sosyal güvenlik alanlarında uygulanacağı, görevlendirmenin ve ilgili yardımın niteliğine göre ayrıca değerlendirilmelidir. Bu nedenle görevlendirmelerde, Sözleşmenin kapsamına girmeyen sosyal güvenlik alanları bakımından ilgili ulusal mevzuatın ve gerekli olması halinde tamamlayıcı özel sigorta seçeneklerinin ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Sözleşmeye göre görevlendirme nasıl işler?

Bir çalışan, Alman işvereni tarafından geçici olarak Türkiye'de çalışmak üzere görevlendirildiğinde, Türkiye Cumhuriyeti ile Almanya Federal Cumhuriyeti Arasında Sosyal Güvenlik Sözleşmesi kapsamında belirli koşullar altında, Sözleşmenin kapsadığı kollar bakımından Almanya'nın sosyal güvenlik mevzuatına tabi olmaya devam eder. Bu durumda Sözleşmenin kapsadığı sosyal güvenlik kolları bakımından Türkiye'de ayrıca prim ödeme yükümlülüğü doğmaz. Temel koşullar şunlardır:

• Alman işverenle iş ilişkisinin devam etmesi ve çalışanın görevlendirme nedeniyle doğrudan Türkiye'deki işverene bağlı yeni bir iş ilişkisine geçmemesi. Görevlendirme ayrıca çalışanın mutat olarak Almanya'da çalışmasını ve Türkiye'deki işi Alman işveren adına ve hesabına yürütmesini gerektirir.
• Görevlendirmenin başlangıçtan itibaren somut ve öngörülebilir bir süreyle sınırlandırılmış olması. Sözleşmede geçici görevlendirme süresine ilişkin bir hüküm bulunmamakla birlikte, 2001 yılında Ankara'da imzalanan tutanağa göre ilk görevlendirme süresi azami 24 aydır; bu süreyi aşan görevlendirmelerde toplam süre, görev süresi dolmadan önce yapılacak başvuru üzerine iki ülkenin yetkili kurumlarının mutabık kaldığı süre kadar uzatılabilir.
• Almanya'daki sigortalılığın belgelendirilmesi. Alman yetkili kurumu tarafından düzenlenen T/A 1 belgesi, çalışanın Almanya'nın sosyal güvenlik mevzuatına tabi olmaya devam ettiğini gösterir ve Türkiye'deki SGK işlemlerinde kullanılır. T/A 1 başvurusu, Alman emeklilik sigortası primlerinin ödendiği yasal sağlık sigortası kurumuna (Krankenkasse); böyle bir kurum yoksa GKV-Spitzenverband, DVKA'ya elektronik olarak yapılır. Düzenlenen belge, çalışanın Türkiye'de görevlendirildiği işyerinin bağlı olduğu SGİM veya SGM'ye sunulmalıdır.

Aynı kurallar, Türkiye'de sigortalı çalışanların geçici olarak Almanya'ya görevlendirilmesi bakımından da uygulanır. Taşımacılık ve hava ulaşımı personeli, gemi adamları, diplomatik temsilcilik çalışanları ve kamu görevlileri gibi bazı çalışan grupları bakımından ise Sözleşmede özel bağlama kuralları bulunmaktadır. Türkiye'den Almanya'ya geçici görevlendirmede ise Türk mevzuatının uygulanmaya devam ettiğini gösteren A/T 1 belgesi kullanılır.

Uzun süreli görevlendirmelerde ve özel durumlarda neler geçerlidir?

Görevlendirmenin olağan koşulları karşılamadığı veya bu koşulların sonradan ortadan kalktığı durumlarda, tarafların talebi üzerine Türkiye Cumhuriyeti ile Almanya Federal Cumhuriyeti Arasında Sosyal Güvenlik Sözleşmesi'nin 9. maddesi uyarınca istisna anlaşması (Ausnahmevereinbarung) yapılabilir. Bu yöntem, örneğin Türkiye'deki bağlı şirketle ayrıca yerel bir iş sözleşmesi yapılması hâlinde Alman sosyal güvenlik mevzuatının uygulanmaya devam etmesini sağlamak amacıyla kullanılabilir. İstisna anlaşması, Almanya'da GKV-Spitzenverband, DVKA ile Türkiye'de SGK'nın mutabakatını gerektirir ve her somut olay bakımından takdire dayalı olarak değerlendirilir. DVKA'nın güncel uygulamasında istisna anlaşması kural olarak, önceki görevlendirme süreleri de hesaba katılarak, toplam beş yıla kadar yapılır; özel gerekçeler varsa en fazla üç yıllık ek bir dönem değerlendirilebilir. Başvurunun mümkünse ilgili dönemin başlamasından yaklaşık dört ay önce yapılması ve çalışanın istisna anlaşmasının kişisel kapsamına girip girmediğinin ayrıca kontrol edilmesi gerekir.

Sigortalılık süreleri emekliliği nasıl etkiler?

Emeklilik hakkının kazanılıp kazanılmadığının belirlenmesi yönünden, Almanya ve Türkiye'de geçen sigortalılık süreleri aynı döneme rastlamamak kaydıyla birleştirilebilir. Bu sürelerin birleştirilmesiyle emeklilik hakkının doğup doğmadığı belirlendikten sonra, her ülkenin yetkili kurumu kendi mevzuatını uygulayarak kendi mevzuatına tabi olarak geçen süreleri esas alır ve buna göre aylık hesaplar. Bu nedenle Türkiye ve Almanya'daki çalışma süreleri, şartların oluşması halinde her iki ülkedeki emeklilik haklarının belirlenmesinde dikkate alınabilir. Aylıkların diğer akit devlette ikamet eden hak sahiplerine ödenmesine ilişkin hükümler de Türkiye Cumhuriyeti ile Almanya Federal Cumhuriyeti Arasında Sosyal Güvenlik Sözleşmesi kapsamında düzenlenmiştir.

Yıllarca Almanya'da çalıştıktan sonra Türkiye'ye dönen Türk vatandaşları bakımından ayrıca 3201 sayılı Yurt Dışında Bulunan Türk Vatandaşlarının Yurt Dışında Geçen Sürelerinin Sosyal Güvenlikleri Bakımından Değerlendirilmesi Hakkında Kanun kapsamında yurt dışı borçlanması imkânı gündeme gelebilir. Bu imkândan Türk vatandaşları ile doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle Türk vatandaşlığını kaybedenler (mavi kartlılar), kanundaki diğer koşulları sağlamaları hâlinde yararlanabilir. Borçlanma koşulları, borçlanılacak dönemdeki vatandaşlık durumu ve belgelenen süreler esas alınarak ayrıca değerlendirilmelidir.

Türkiye'de bulunulan sürede hastalık sigortası ve yardımlar bakımından neler geçerlidir?

Alman sosyal güvenlik mevzuatına tabi olmaya devam eden geçici olarak görevlendirilen çalışanlar, Türkiye Cumhuriyeti ile Almanya Federal Cumhuriyeti Arasında Sosyal Güvenlik Sözleşmesi kapsamında Türkiye'de bulundukları süre içinde sağlık yardımlarından yararlanabilir. Sağlık hizmetlerinin Türkiye'de sunulabilmesi için, Almanya'daki yetkili kurum tarafından düzenlenen T/A 11 belgesinin ilgili SGK birimine sunulması ve gerekli işlemlerin tamamlanması gerekir. Sağlık yardımları, sözleşme hükümleri çerçevesinde Türkiye'deki yetkili kurum aracılığıyla sağlanır. Uygulamada T/A 11 belgesinin sağlık hizmetine başvurulmadan önce ilgili SGİM veya SGM'ye teslim edilmesi ve çalışan ile beraberindeki sigortalı aile bireyleri için YUPASS numarası alınması gerekir.

Alman mevzuatına tabi kalmaya devam eden çalışan bakımından iş kazası ve meslek hastalığı sigortasında yetkili kurum, Alman kaza sigortası kurumu (Unfallversicherungsträger; uygulamada çoğu kez Berufsgenossenschaft) olmaya devam eder. Türkiye'de meydana gelen bir iş kazası bu kuruma gecikmeksizin bildirilmelidir. Bunun yanında, kazanın meydana geldiği işyeri bakımından Türk iş sağlığı ve güvenliği mevzuatından doğabilecek kayıt, inceleme ve bildirim yükümlülükleri ayrıca yerine getirilmelidir.

Uygulamada, sözleşme kapsamında sağlanan sağlık yardımlarının yanında, özellikle özel sağlık kuruluşlarında oluşabilecek ilave giderler bakımından özel yurt dışı sağlık sigortası (Auslandskrankenversicherung) yaptırılması ayrıca değerlendirilebilir.

Yerel olarak istihdam edilen çalışanlarda nelere dikkat edilmelidir?

Çalışan, Alman vatandaşı olsa dahi Türkiye'deki bir şirket tarafından yerel olarak istihdam edildiğinde, geçici görevlendirmeye ilişkin sosyal güvenlik kuralları kural olarak uygulanmaz. Bu durumda çalışan, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu uyarınca Türk sosyal güvenlik sistemine tabi olur ve işverenin ilgili sosyal güvenlik yükümlülükleri doğar. 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu kapsamında çalışan yabancılar bakımından sosyal güvenlik yükümlülükleri ile çalışma iznine ilişkin yükümlülükler ayrıca yerine getirilmelidir.

Alman sosyal güvenlik sistemindeki sigortalılığın devam ettirilmesi isteniyorsa, yerel istihdam modelinin Türkiye Cumhuriyeti ile Almanya Federal Cumhuriyeti Arasında Sosyal Güvenlik Sözleşmesi ve özellikle istisna anlaşmasına ilişkin hükümler bakımından ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Böyle bir yapılandırmanın, çalışanın ilerideki Alman emeklilik ve sağlık sigortası hakları üzerindeki etkileri de dikkate alınarak işe başlamadan önce planlanması önemlidir. Sosyal güvenlik bakımından Alman sisteminde kalınması, yabancının Türkiye'de çalışma izni alma yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu uyarınca Türkiye'de çalışacak yabancıların, kanunda öngörülen istisnalar saklı kalmak üzere, çalışmaya başlamadan önce çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti almaları gerekir.

İşveren uygulamada hangi adımları atmalıdır?

• Görev başlamadan önce yapıyı netleştirmek: Gerçek bir geçici görevlendirme, yerel istihdam veya karma bir yapı söz konusu olup olmadığı ve görevlendirmenin süresi önceden belirlenmelidir.
• Görevlendirme belgesini temin etmek: Almanya'dan Türkiye'ye geçici olarak görevlendirilen işçi bakımından Alman yetkili kurumunca düzenlenen T/A 1 belgesi temin edilerek Türkiye'deki ilgili SGK birimine sunulmalıdır. Uzun süreli veya olağan görevlendirme koşullarını karşılamayan durumlarda istisna anlaşmasına (Ausnahmevereinbarung) ilişkin başvuruların da erken aşamada yapılması önemlidir. Başvuru, duruma göre ilgili Alman yasal sağlık sigortası kurumuna veya DVKA'ya elektronik olarak yapılmalı; belge görevlendirme başlamadan önce Türkiye'deki ilgili SGİM veya SGM'ye sunulmalıdır.
• Kapsam ve sağlık güvencesini değerlendirmek: Türkiye Cumhuriyeti ile Almanya Federal Cumhuriyeti Arasında Sosyal Güvenlik Sözleşmesi kapsamında olmayan sosyal güvenlik alanları ayrıca değerlendirilmelidir. Türkiye'de sunulacak sağlık hizmetlerinin kapsamı bakımından da gerekli belgeler ve tamamlayıcı özel sigorta seçenekleri önceden incelenmelidir. Özellikle Sözleşmenin kapsamı dışındaki Alman işsizlik ve bakım sigortası ile Türkiye'de doğabilecek yükümlülükler ayrı ayrı incelenmelidir. Sağlık yardımlarından yararlanmak için T/A 11 belgesi SGK'ya sunulmalı ve YUPASS numarası alınmalıdır.
• Çalışma izni, ikamet ve vergi süreçlerini paralel yürütmek: Yabancının Türkiye'deki çalışma izni ve ikamet durumu 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu ve ilgili mevzuat çerçevesinde değerlendirilmelidir. Sosyal güvenlikten bağımsız olarak vergisel durum, özellikle Türkiye Cumhuriyeti ile Federal Almanya Cumhuriyeti Arasında Gelir ve Servet Vergileri Alanında Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaşması bakımından ayrıca incelenmelidir.
• Görevlendirme sözleşmesini yazılı şekilde yapmak: Uygulanacak hukuk, ücret ve ek ödemeler, görevlendirmenin süresi, masrafların paylaşımı, görev sonunda Türkiye'ye veya Almanya'ya dönüş ve tarafların diğer yükümlülükleri açıkça düzenlenmelidir.

Sonuç

Türkiye Cumhuriyeti ile Almanya Federal Cumhuriyeti Arasında Sosyal Güvenlik Sözleşmesi, belirli koşullar altında Türkiye'de geçici olarak görevlendirilen kişilerin Sözleşmenin kapsadığı kollar bakımından Alman sosyal güvenlik sistemine tabi olmaya devam etmesine ve aynı çalışma için iki ülkede birden sosyal güvenlik primi ödenmesinin önlenmesine imkân sağlar. Türkiye ve Almanya'da geçen sigortalılık süreleri, ilgili mevzuat ve sözleşme hükümleri çerçevesinde emeklilik hakkının kazanılıp kazanılmadığının belirlenmesinde dikkate alınabilir. Belirleyici olan, somut durumun doğru nitelendirilmesi, görevlendirme veya istisna anlaşması için gerekli koşulların sağlanması, ilgili belgelerin zamanında temin edilmesi ve Sözleşmenin kapsamına girmeyen alanların ayrıca değerlendirilmesidir.

Görevlendirmelerde sosyal güvenlik, çalışma izni ve vergi hukukuna ilişkin konular birbiriyle bağlantılı olduğundan, görevlendirme başlamadan önce bütüncül bir yapılandırma yapılması önem taşır. Sonradan yapılacak düzeltmeler, özellikle sosyal güvenlik bakımından, daha karmaşık ve maliyetli olabilir. Türkiye'nin Avusturya Cumhuriyeti ve İsviçre Konfederasyonu ile yürürlükte bulunan sosyal güvenlik sözleşmeleri kapsamında gerçekleştirilen görevlendirmelerde de benzer bir değerlendirme yapılır; ancak her sözleşmenin kendi özel hükümleri ayrıca incelenmelidir.

GEMS Schindhelm Alman, Avusturyalı ve İsviçreli şirketlere Türkiye'ye yönelik görevlendirmelerin sosyal güvenlik, çalışma izni ve iş hukuku bakımından yapılandırılmasında ve yerel istihdam ile istisna anlaşmalarının kurgulanmasında danışmanlık vermektedir. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlı olup hukuki görüş veya danışmanlık niteliği taşımaz; her uyuşmazlık somut olayın özelliklerine ve yürürlükteki mevzuata göre ayrıca değerlendirilmelidir.