Uluslararası Hukuk Danışmanlığı

Uluslararası bir hukuk bürosu mu arıyorsunuz? Uluslararası alanda yetkin ve uzman ekibiyle GEMS Schindhelm her ihtiyaç duyduğunuzda yanınızda olur ve sizi değerli deneyimleri ile bilgilendirir. Uluslararası ticaret hukukuyla ilgili çeşitli konular hakkında önceden çevrimiçi bilgi edinin. 

 

Türkiye'de Muris Muvazaası

İçindekiler

  • Muris muvazaasının hukuki dayanağı nedir?
  • Muris muvazaasının şartları nelerdir?
  • Muris muvazaası nasıl ispat edilir?
  • Muris muvazaası davası nasıl açılır ve sonuçları nelerdir?
  • Yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda hangi hukuk ve mahkeme yetkilidir?
  • Muris muvazaası ile tenkis davası arasındaki fark nedir?
  • Sonuç

Mirasbırakanın sağlığında bir taşınmazını çocuklarından birine, eşine ya da bir yakınına satış veya ölünceye kadar bakma sözleşmesi gibi gösterilen bir işlemle devretmesi, mirasçılar arasında en sık uyuşmazlık konusu olan durumlardan biridir. Uygulamada muris muvazaası ya da mirastan mal kaçırma olarak anılan bu durumda, diğer mirasçılar devrin gerçekte bir bağış olduğunu ve kendilerini miras hakkından yoksun bırakmak amacıyla yapıldığını ileri sürerek tapu kaydının iptalini isteyebilmektedir. Yurt dışında yaşayan mirasçılar bakımından bu tür devirler çoğu zaman mirasbırakanın ölümünden sonra, tapu kayıtları incelendiğinde ortaya çıkmaktadır.

Muris muvazaasının hukuki dayanağı nedir?

Muris muvazaası kanunda ayrıca düzenlenmiş bir kurum değildir. Dayanağını, Türk Borçlar Kanunu'nun muvazaaya ilişkin genel hükmü (TBK m.19) ile Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu'nun 01.04.1974 tarihli ve 1974/1 E., 1974/2 K. sayılı kararı oluşturmaktadır. Bu karara göre mirasbırakanın, mirasçılarından mal kaçırmak amacıyla tapuda kayıtlı bir taşınmazını satış gibi gösterip gerçekte bağışlaması halinde, görünürdeki satış sözleşmesi tarafların gerçek iradesini yansıtmadığından (TBK m.19), gizli bağış sözleşmesi ise taşınmaz bağışı için aranan resmî şekle uygun olarak yapılmadığından geçersizdir (TMK m.706, TBK m.237 ve m.288, Tapu Kanunu m.26). Saklı paylı olsun veya olmasın, miras hakkı zedelenen her mirasçı bu nedenle tapu iptali ve tescil davası açabilir. İçtihadı birleştirme kararlarının benzer hukuki konularda bağlayıcı olması nedeniyle (2797 sayılı Yargıtay Kanunu m.45) kurumun sınırları bugün de bu karar ve onu izleyen Yargıtay içtihadı çerçevesinde belirlenmektedir.

Muris muvazaasının şartları nelerdir?

Muris muvazaasından söz edilebilmesi için öncelikle mirasbırakan adına tapuda kayıtlı bir taşınmazın sağlığında başka bir kişiye devredilmiş olması gerekir. Devir, görünürde satış veya ölünceye kadar bakma sözleşmesi gibi ivazlı bir işlem olarak yapılmış olmalı, ancak taraflar gerçekte bedelsiz bir kazandırma, yani bağış amaçlamış olmalıdır. Bunun yanında mirasbırakanın asıl amacının mirasçılarından mal kaçırmak olması gerekir. Bu amaç bulunmuyorsa, örneğin mirasbırakan gerçekten bir borcunu ödemek veya ihtiyacını karşılamak için taşınmazı satmışsa, 1974 tarihli karar uygulanmaz.

Yargıtay uygulamasında, mirasbırakanın sağlığında bütün mirasçılarını gözeten ve hak dengesini koruyan bir paylaştırma yapması halinde mal kaçırma kastının bulunmadığı kabul edilmektedir. Mirasbırakanın bir çocuğuna taşınmaz, diğerine başka bir malvarlığı değeri vermesi gibi hallerde bu nedenle somut olayın bütün koşullarıyla birlikte değerlendirilmesi gerekir. Ölünceye kadar bakma sözleşmesi şeklinde yapılan devirlerde de mirasbırakanın sözleşmenin kurulduğu tarihteki yaşı, sağlık durumu, aile ilişkileri, devredilen malvarlığının terekenin tamamına oranı ve tarafların gerçek amacı birlikte değerlendirilmektedir. Mirasbırakanın sözleşmenin yapıldığı tarihte özel bakım ihtiyacının bulunmaması tek başına muvazaanın varlığını göstermez.

Mirasbırakanın taşınmazını tapuda açıkça bağışlaması veya üçüncü bir kişiden satın alınan taşınmazın bedelini karşılayarak taşınmazın doğrudan başka bir kişi adına tescil edilmesini sağlaması halinde, 1974 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararı uygulama alanı bulmaz. Bu tür kazandırmalar bakımından şartları mevcutsa tenkis veya mirasta denkleştirme hükümleri gündeme gelebilir. Karar tapuda kayıtlı taşınmazların devrine ilişkin olduğundan, tapuda kayıtlı olmayan taşınmazlar ile banka hesapları, taşıtlar veya şirket payları gibi taşınır değerlerin devri bakımından mirasçıların başvurabileceği yollar da ayrıca değerlendirilmelidir.

Muris muvazaası nasıl ispat edilir?

Mirasbırakan tarafından yapılan devrin muvazaalı olduğunu ve mirasçılardan mal kaçırma amacı taşıdığını ispat yükü, bu iddiayı ileri süren mirasçıya aittir (TMK m.6, HMK m.190). Mirasçılar, kendi miras haklarının ihlal edildiği iddiasıyla hareket ettiklerinde işlem karşısında üçüncü kişi konumunda olduklarından muvazaa iddiasını tanık dahil her türlü delille ispat edebilirler (HMK m.203/1-d). Mal kaçırma kastı doğrudan ispatı güç bir iç irade olduğundan, mahkemeler bu kastı somut olayın koşullarından hareketle belirlemektedir. Uygulamada özellikle taşınmazın gerçek değeri ile satış bedeli arasındaki fark, alıcının bedeli ödeyebilecek ekonomik gücünün bulunup bulunmadığı, mirasbırakanın satış yapmayı gerektiren bir ihtiyacının olup olmadığı, taraflar arasındaki yakınlık ve mirasbırakanın diğer mirasçılarıyla ilişkisi, devirden sonra taşınmazın kim tarafından kullanıldığı ve yöresel alışkanlıklar dikkate alınmaktadır. Tapuda gerçek değerin altında bedel gösterilmesi uygulamada yaygın olduğundan, bedel farkı tek başına yeterli kabul edilmemekte ve diğer olgularla birlikte değerlendirilmektedir.

Deneyim göstermektedir ki bu davalarda sonucu belirleyen, çoğu zaman tek bir delilden çok olguların bir bütün olarak oluşturduğu tablodur. Bu nedenle dava açılmadan önce ulaşılabilen belgelerin ve tanık bilgilerinin tespit edilmesi, mahkeme aracılığıyla getirtilmesi gereken banka kayıtları, tapu işlem belgeleri ve diğer delillerin ise belirlenmesi önem taşımaktadır.

Muris muvazaası davası nasıl açılır ve sonuçları nelerdir?

Muris muvazaasına dayalı tapu iptali ve tescil davası ancak mirasbırakanın ölümünden sonra açılabilir. Davayı açan mirasçının mirasçılık sıfatını mirasçılık belgesiyle ispatlaması gerekir; mirası reddeden kişi mirasçılık sıfatını kaybettiğinden dava açamaz. Dava, mirasçıların birlikte hareket etmesini gerektirmez. Her mirasçı kendi miras payı oranında tapu kaydının iptalini ve payının adına tescilini isteyebilir. Buna karşılık taşınmazın tamamının terekeye iadesinin talep edilmesi halinde miras ortaklığının temsiline ilişkin kuralların ayrıca gözetilmesi gerekir (TMK m.640). Tapu iptali ve tescil talebi taşınmazın güncel tapu kayıt malikine yöneltilirken, bedel talepleri bakımından davalı sıfatının ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Muris muvazaasına dayalı tapu iptali ve tescil davaları kural olarak zamanaşımına veya hak düşürücü süreye tabi değildir. Bununla birlikte mirasbırakanın kadastro tespitinden önce vefat ettiği ve davanın kadastro öncesi hukuki sebeplere dayandığı hallerde, 3402 sayılı Kadastro Kanunu m.12/3'te öngörülen ve kadastro tutanağının kesinleşmesinden itibaren işleyen on yıllık hak düşürücü süre uygulanabilir. Süre sınırlaması bulunmayan hallerde de uzun süre geçmesi delillerin toplanmasını güçleştirdiğinden, davanın gecikmeden açılması uygulamada yarar sağlamaktadır.

Muvazaalı işlemle devredilen taşınmazın daha sonra üçüncü bir kişiye devredilmiş olması halinde, sonraki malikin iyiniyetli olup olmadığı önem taşımaktadır. Tapu siciline güvenerek iyiniyetle mülkiyet kazanan üçüncü kişinin kazanımı korunurken (TMK m.1023), önceki tescilin yolsuz olduğunu bilen veya bilmesi gereken kişi bu korumadan yararlanamaz (TMK m.1024). Üçüncü kişinin kazanımının korunduğu hallerde ise şartları mevcutsa taşınmazı muvazaalı işlemle devralan kişiye karşı bedel talebinde bulunulması gündeme gelebilir. Dava konusu taşınmazın yargılama sırasında üçüncü kişilere devredilmesi ihtimaline karşı, şartları mevcutsa tapu kaydına ihtiyati tedbir şerhi konulması da talep edilebilir (HMK m.389 vd.).

Yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda hangi hukuk ve mahkeme yetkilidir?

Türkiye'deki taşınmazlara ilişkin miras hukuku, ayni haklar ve taşınmaza ilişkin sözleşmeler bakımından Türk hukuku uygulanmaktadır (MÖHUK m.20, m.21 ve m.25). Bu nedenle mirasbırakanın yabancı uyruklu olması, Türkiye'deki taşınmazın muvazaalı devrine ilişkin Türk hukuku hükümlerinin uygulanmasına engel değildir. Davada görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. Taşınmazın aynına ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkili olduğundan (HMK m.12) ve Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi iç hukuktaki yer itibarıyla yetki kurallarına göre belirlendiğinden (MÖHUK m.40), bu davalar Türkiye'deki taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinde görülür. Yurt dışında yaşayan mirasçılar davayı vekil aracılığıyla yürütebilmektedir. Vekâletname Türk konsolosluklarında veya yaşanılan ülkedeki noter önünde düzenlenebilir. İkinci durumda, uygulanabilir milletlerarası anlaşmalarda öngörülen muafiyetler saklı kalmak üzere, belgenin apostil şerhi veya konsolosluk tasdiki taşıması ve Türkçe tercümesinin sunulması gerekir.

Muris muvazaası ile tenkis davası arasındaki fark nedir?

Muris muvazaası ile tenkis birbirinden farklı sonuçlar doğuran iki ayrı yoldur. Muris muvazaasında devir bütünüyle geçersiz sayılır ve mirasçı kendi miras payı oranında taşınmazın adına tescilini isteyebilir. Tenkis davasında ise geçerli bir kazandırmanın varlığı kabul edilir ve saklı payı zedelenen mirasçı, saklı payının karşılığını elde etmek amacıyla mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarrufların tenkisini talep edebilir (TMK m.560 vd.). Tenkis davası, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her halde vasiyetnamelerde vasiyetnamenin açılmasından, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından itibaren on yıl içinde açılmalıdır (TMK m.571). Muvazaa iddiasının ispatlanamaması ihtimaline karşı uygulamada tenkis talebi de çoğu zaman terditli olarak davaya eklenmektedir (HMK m.111). Ne var ki muvazaa iddiasının reddedilmesi tenkis talebinin kendiliğinden kabulü sonucunu doğurmaz; tenkisin kendi şartlarının ayrıca gerçekleşmesi gerekir. Muvazaa davası kural olarak süreye tabi olmasa da tenkis talebi bakımından TMK m.571'deki sürelerin işlemeye devam ettiği gözden kaçırılmamalıdır.

Sonuç

Muris muvazaası, mirasbırakanın sağlığında yaptığı ve satış ya da bakım sözleşmesi görünümündeki devirlerin gerçekte mirasçılardan mal kaçırma amacıyla yapılmış bağışlar olup olmadığının incelendiği bir kurumdur. Davanın kural olarak zamanaşımına tabi olmaması, saklı payı bulunmayan mirasçılara da dava hakkı tanınması ve ispatın büyük ölçüde olguların bütüncül değerlendirmesine dayanması, bu davaları diğer miras uyuşmazlıklarından ayırmaktadır. Buna karşılık açık bağışlar, bedeli mirasbırakan tarafından ödenerek başkası adına tescil edilen taşınmazlar ve iyiniyetli üçüncü kişilerin kazanımları, kurumun sınırlarını belirleyen başlıca hallerdir. Yabancılık unsuru taşıyan miras ilişkilerine ilişkin genel bilgiler Türkiye'de Miras: Yabancılar ve Yurt Dışında Yaşayanlar İçin 2026 Kapsamlı Rehber başlıklı yazıda yer almaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşımakta olup somut bir olaya ilişkin hukuki görüş niteliğinde değildir.